19 magistral zamiast szprych i Polska w 3 godziny. Założenia Zintegrowanej Sieci Kolejowej

Nowa koncepcja odchodzi od podporządkowania rozwoju sieci przede wszystkim połączeniom z centralnym lotniskiem. Kolej ma mocniej odpowiadać na potrzeby regionów, a każdy powiat ma uzyskać dostęp do połączeń dalekobieżnych. Łączne korzyści społeczno-ekonomiczne programu oszacowano na ponad 767 mld zł.

Rozkład jazdy:

1. Jakie najważniejsze założenia obejmuje Zintegrowana Sieć Kolejowa i w jaki sposób ma zmienić układ połączeń kolejowych w Polsce?
2. Jak realizacja 19 magistral, 4700 km nowych linii i modernizacja 5600 km istniejących tras ma wpłynąć na czas podróży, liczbę pasażerów oraz dostępność kolei w mniejszych miastach?
3. Dlaczego ZSK odchodzi od wcześniejszej koncepcji „piasty i szprych” i jakie znaczenie dla pasażerów, gospodarki oraz transportu towarowego ma nowe podejście do rozwoju sieci kolejowej?

19 magistral zamiast systemu szprych

Zintegrowana Sieć Kolejowa ma być pierwszym kompleksowym planem rozwoju infrastruktury kolejowej obejmującym cały kraj. Jej autorzy porównują znaczenie dokumentu do programu, który przed laty wyznaczył kierunki budowy polskiej sieci autostrad i dróg ekspresowych.

ZSK nie ma przy tym zastępować prowadzonych już inwestycji. Jej zadaniem jest połączenie realizowanych, projektowanych i planowanych przedsięwzięć w jeden system oraz wskazanie brakujących elementów sieci, których budowa może przynieść największe korzyści pasażerom i gospodarce.

Skala planów jest ogromna. Docelowa sieć ma obejmować około 4700 km nowych linii kolejowych. Około 1000 km z tej liczby znajduje się już na różnych etapach realizacji – od projektowania przez postępowania przetargowe po właściwe roboty.

Do tego dochodzi modernizacja około 5600 km istniejących tras.

Jedną z najważniejszych zmian jest odejście od wcześniejszego modelu rozwoju sieci opartego przede wszystkim na koncepcji „piasty i szprych”. Zakładała ona budowę nowych linii prowadzących w dużej mierze w kierunku centralnego węzła transportowego i nowego lotniska.

Zintegrowana Sieć Kolejowa ma opierać się na innym założeniu. Nowe lotnisko nadal będzie ważnym elementem systemu, jednak nie będzie już głównym punktem odniesienia przy planowaniu całej sieci kolejowej.

Zamiast tego powstać ma układ 19 magistral łączących największe miasta i regiony. Równolegle rozwijane mają być połączenia regionalne, zapewniające dostęp do głównych korytarzy mieszkańcom mniejszych ośrodków.

Tak skonstruowana sieć ma obsługiwać nie tylko ruch dalekobieżny. Ma również odpowiadać na potrzeby przewozów regionalnych, międzynarodowych i towarowych.

4700 km nowych linii

Według przedstawionych założeń w ramach ZSK docelowo ma funkcjonować około 4700 km nowych linii kolejowych. Nie oznacza to, że wszystkie zostaną wybudowane od podstaw dopiero w przyszłości – około 1000 km jest już objętych inwestycjami, pracami projektowymi lub postępowaniami.

Jednocześnie około 5600 km istniejących linii ma zostać zmodernizowanych.

Nowe i przebudowane odcinki mają razem utworzyć spójną sieć, w której poszczególne inwestycje nie będą traktowane jako niezależne przedsięwzięcia, lecz jako elementy większego systemu transportowego.

Program ma również umożliwić włączenie do sieci kolejowej 27 miast, które obecnie pozostają poza nią.

Istotnym elementem projektu będzie ponadto budowa ponad 120 węzłów przesiadkowych. Mają one integrować kolej z autobusami i innymi środkami transportu publicznego.

Każdy powiat z dostępem do kolei dalekobieżnej

Jednym z najbardziej ambitnych założeń ZSK jest zapewnienie każdemu powiatowi w Polsce dostępu do dalekobieżnego transportu kolejowego.

Nie oznacza to jednak, że pociągi dalekobieżne będą musiały zatrzymywać się w każdym powiecie. Dostęp ma być zapewniany bezpośrednio albo za pośrednictwem odpowiednio skoordynowanych połączeń regionalnych i autobusowych.

Właśnie dlatego tak duże znaczenie w programie przypisano węzłom przesiadkowym.

Nowy system ma umożliwiać mieszkańcom mniejszych miejscowości dotarcie transportem publicznym do głównych linii kolejowych, a następnie kontynuowanie podróży pociągiem dalekobieżnym.

To istotna zmiana filozofii planowania sieci. Punkt ciężkości ma zostać przesunięty z samej infrastruktury na rzeczywistą dostępność transportu dla mieszkańców.

Kolej ma odpowiadać na codzienne potrzeby

Autorzy ZSK wskazują, że podczas przygotowywania dokumentu szczególną uwagę zwrócono na rzeczywiste kierunki przemieszczania się mieszkańców.

Potrzeby transportowe nie ograniczają się bowiem do podróży do Warszawy czy nowego lotniska. Każdego dnia miliony osób przemieszczają się pomiędzy miastami i regionami, dojeżdżając do pracy, szkół, uczelni, lekarzy czy urzędów.

Sprawnych połączeń potrzebuje również gospodarka. Przedsiębiorstwa są uzależnione od możliwości szybkiego transportowania pracowników i towarów pomiędzy regionami.

Dlatego ZSK ma poprawić nie tylko połączenia największych aglomeracji, lecz również relacje pomiędzy mniejszymi i średnimi miastami.

Przeanalizowano 11 wariantów

Opracowanie docelowej koncepcji poprzedziły szerokie analizy.

Eksperci sprawdzili jedenaście wariantów rozwoju sieci kolejowej. Wśród analizowanych scenariuszy znalazła się również wcześniejsza koncepcja „szprych”.

Punktem wyjścia były konsultacje prowadzone w regionach. W prace zaangażowano samorządy, przedstawicieli branży kolejowej i logistycznej, przewoźników, ekspertów, środowisko naukowe oraz instytucje związane z bezpieczeństwem państwa.

Łącznie analizami objęto około 8000 km potencjalnych nowych linii kolejowych.

W proces przygotowania koncepcji zaangażowano ponad 600 specjalistów z całego kraju. Podczas 16 Regionalnych Paneli Eksperckich opracowano około 160 propozycji korytarzy transportowych.

Dopiero na podstawie tych prac wybrano rozwiązania, które znalazły się w docelowym modelu Zintegrowanej Sieci Kolejowej.

– Zintegrowana Sieć Kolejowa powstała w oparciu o analizy danych i rzeczywiste potrzeby pasażerów. Sprawdziliśmy również wcześniejsze koncepcje rozwoju sieci i wybraliśmy rozwiązania, które zapewniają lepsze połączenia pomiędzy regionami oraz większe korzyści dla mieszkańców i gospodarki. Dzięki temu powstał plan odpowiadający potrzebom całego kraju – mówi Piotr Rachwalski, członek zarządu spółki Centralny Port Komunikacyjny ds. inwestycji kolejowych.

Polska Wschodnia z większą liczbą nowych linii

Jednym z przykładów różnic pomiędzy ZSK a wcześniejszymi koncepcjami jest Polska Wschodnia.

Zintegrowana Sieć Kolejowa przewiduje w tej części kraju budowę blisko 490 km nowych linii. Dla porównania wcześniejsza koncepcja szprych zakładała około 260 km.

Oznaczałoby to niemal dwukrotnie większy zakres nowej infrastruktury.

Podobne zmiany zaproponowano w innych częściach kraju, gdzie do głównej sieci mają zostać włączone miasta pomijane we wcześniejszych koncepcjach.

Największe miasta w około 100 minut

Jednym z najbardziej medialnych założeń ZSK jest koncepcja określana jako „Polska w 100 minut”.

Docelowa sieć ma umożliwić podróżowanie pomiędzy największymi aglomeracjami w czasie około 100 minut. Oczywiście ze względu na odległości nie będzie to możliwe w przypadku wszystkich par miast.

Dla najdłuższych relacji zakładane są dłuższe czasy. Przykładowo podróż z Krakowa do Gdańska ma zajmować około trzech godzin.

Realizacja tych założeń wymaga nie tylko budowy nowych linii, ale także modernizacji obecnych tras oraz stworzenia spójnego systemu, w którym pociągi będą mogły utrzymywać wysoką prędkość na znacznej części swojej trasy.

720 mln pasażerów rocznie

Zintegrowana Sieć Kolejowa ma przynieść bardzo duży wzrost liczby podróżnych.

Według prognoz Ministerstwa Infrastruktury w 2025 r. polska kolej przewiozła 439 mln pasażerów. W 2050 r., po realizacji ZSK, liczba ta miałaby osiągnąć 720 mln.

Oznaczałoby to wzrost o 64 proc.

Jeszcze większa dynamika spodziewana jest w przewozach dalekobieżnych. Liczba pasażerów tego segmentu ma wzrosnąć z 89 mln do 182 mln rocznie, a więc ponad dwukrotnie.

Tak duży wzrost ma być efektem przede wszystkim skrócenia czasów przejazdu, zwiększenia dostępności kolei oraz stworzenia nowych bezpośrednich relacji.

Kolej ma dzięki temu skuteczniej konkurować z samochodem osobowym, szczególnie w podróżach pomiędzy dużymi i średnimi miastami.

Ponad 767 mld zł korzyści

Autorzy programu przeprowadzili również analizę społeczno-ekonomiczną planowanych inwestycji.

Łączna wartość korzyści wynikających z realizacji Zintegrowanej Sieci Kolejowej została oszacowana na ponad 767 mld zł.

Nie chodzi wyłącznie o bezpośrednie przychody generowane przez kolej.

Do kalkulacji włączono między innymi wartość czasu zaoszczędzonego przez pasażerów, poprawę bezpieczeństwa, ograniczenie zatłoczenia na drogach oraz zmniejszenie kosztów związanych z użytkowaniem samochodów.

Znaczenie mają także efekty środowiskowe. Przeniesienie części podróży z samochodów na kolej ma ograniczać emisje oraz zmniejszać negatywne skutki transportu drogowego.

Towary mają jeździć znacznie szybciej

ZSK nie jest programem przeznaczonym wyłącznie dla przewozów pasażerskich.

Duże znaczenie przypisano również transportowi towarowemu, który obecnie zmaga się m.in. z niską średnią prędkością handlową pociągów.

Według przedstawionych danych wynosi ona około 34 km/h.

Po realizacji inwestycji przewidzianych w ZSK średnia prędkość handlowa pociągów towarowych ma wzrosnąć do około 56 km/h.

Oznaczałoby to wzrost o ponad 60 proc.

Jednocześnie w kraju mają powstawać nowe terminale intermodalne, pozwalające na sprawniejsze przeładowywanie kontenerów i innych ładunków pomiędzy koleją i transportem drogowym.

Poprawa parametrów infrastruktury ma zwiększyć konkurencyjność kolei w przewozach towarowych i stworzyć warunki do przejęcia przez nią części ładunków wożonych obecnie ciężarówkami.

Kolej ważna również dla bezpieczeństwa państwa

Jednym z istotnych elementów przygotowanej koncepcji jest uwzględnienie potrzeb związanych z bezpieczeństwem i obronnością.

Nowe linie mają być projektowane jako infrastruktura podwójnego zastosowania, czyli tzw. dual use.

Oznacza to, że na co dzień będą służyć przewozom pasażerskim i towarowym, ale w razie potrzeby będą mogły zostać wykorzystane do transportu wojskowego oraz zapewnienia odpowiedniej logistyki w sytuacjach kryzysowych.

Ten aspekt był uwzględniany już podczas konsultacji. W przygotowaniu ZSK uczestniczyli bowiem również przedstawiciele instytucji odpowiedzialnych za bezpieczeństwo państwa.

Naukowcy oceniali koncepcję

Proces przygotowania programu był wspierany przez Radę Naukową.

W jej skład weszli eksperci reprezentujący 13 uczelni i instytutów badawczych z całej Polski. Specjaliści reprezentowali m.in. transport, logistykę, ekonomię, planowanie przestrzenne, geopolitykę i inżynierię kolejową.

Zadaniem Rady Naukowej była niezależna ocena proponowanych rozwiązań oraz wsparcie procesu planowania.

W ten sposób założenia programu miały być weryfikowane nie tylko przez podmioty odpowiedzialne za jego przygotowanie, ale także przez zewnętrznych ekspertów.

610 mld zł na inwestycje po 2035 roku

Skala przedsięwzięcia oznacza ogromne wydatki.

Łączny koszt inwestycji przewidzianych po 2035 r. oszacowano na około 610 mld zł.

Największą część tej kwoty pochłonie budowa nowych linii kolejowych. Na ten cel przewidziano około 410 mld zł.

Kolejne około 200 mld zł ma zostać przeznaczone na modernizację istniejącej infrastruktury.

To pokazuje, że Zintegrowana Sieć Kolejowa jest projektem rozpisanym na dziesięciolecia. Nie jest pojedynczym programem inwestycyjnym z krótkim terminem zakończenia, ale ma wyznaczać kierunki podejmowania decyzji o rozwoju infrastruktury w długiej perspektywie.

Kolej dużych prędkości pozostaje w planach

Przyjęcie nowej koncepcji nie oznacza rezygnacji z przygotowywanych wcześniej inwestycji ani odejścia od kolei dużych prędkości.

ZSK ma wykorzystać odcinki znajdujące się już w przygotowaniu i realizacji, włączając je do większego systemu.

Zmienia się natomiast sposób patrzenia na całą sieć.

Poszczególne linie nie mają być oceniane wyłącznie pod kątem możliwości dojazdu do jednego centralnego węzła. Pod uwagę brane są także możliwości tworzenia nowych relacji pomiędzy regionami, obsługi mniejszych miast, transportu towarowego czy poprawy odporności całego systemu.

ZSK ma być kolejowym odpowiednikiem programu autostradowego

Ambicją autorów jest stworzenie dokumentu, który przez kolejne dekady będzie dla kolei pełnił podobną funkcję, jaką dla transportu drogowego odegrał program rozwoju autostrad i dróg ekspresowych.

Chodzi przede wszystkim o odejście od planowania pojedynczych inwestycji w oderwaniu od pozostałych elementów sieci.

Nowa linia ma mieć uzasadnienie nie tylko jako samodzielny odcinek, ale jako część całego systemu przewozowego. Podobnie modernizacja istniejącej trasy powinna być analizowana pod kątem możliwości tworzenia nowych połączeń, zwiększenia przepustowości oraz skrócenia czasu przejazdu na dłuższych relacjach.

Dzięki temu środki publiczne mają być kierowane przede wszystkim tam, gdzie przyniosą największe efekty transportowe, społeczne i gospodarcze.

Efekty nie tylko dla największych metropolii

Jednym z podstawowych założeń Zintegrowanej Sieci Kolejowej jest rozszerzenie korzyści z inwestycji na obszary znajdujące się poza największymi aglomeracjami.

Dostęp do nowych lub zmodernizowanych linii mają otrzymać także miasta średnie i mniejsze, a system regionalnych połączeń kolejowych i autobusowych ma pozwalać mieszkańcom kolejnych powiatów na korzystanie z szybkich pociągów dalekobieżnych.

Właśnie dlatego w planie znalazło się ponad 120 węzłów przesiadkowych i 27 miast, które mają uzyskać dostęp do sieci kolejowej.

ZSK ma więc nie tylko skracać podróże między Warszawą, Krakowem, Wrocławiem, Poznaniem, Trójmiastem czy innymi największymi ośrodkami. Ma również stworzyć mechanizm, dzięki któremu mieszkańcy mniejszych miejscowości będą mogli łatwiej dostać się do głównych korytarzy transportowych.

Jeżeli wszystkie założenia programu zostaną zrealizowane, w połowie stulecia polska kolej będzie obsługiwała 720 mln pasażerów rocznie, dysponowała tysiącami kilometrów nowych i zmodernizowanych tras, a podróże między największymi aglomeracjami mają być liczone nie w wielu godzinach, lecz często w około 100 minut.

Zintegrowana Sieć Kolejowa jest jednak przede wszystkim planem na kolejne dekady. Jej rzeczywiste znaczenie będzie zależało od tego, które spośród wskazanych inwestycji otrzymają finansowanie i w jakim tempie będą realizowane. Przy zakładanych kosztach liczonych w setkach miliardów złotych kluczowe będzie zachowanie ciągłości programu niezależnie od kolejnych perspektyw finansowych. Jeśli to się uda, ZSK może stać się podstawą największej od dziesięcioleci przebudowy układu polskiej sieci kolejowej.