Raport o wykluczeniu komunikacyjnym: 10 mln Polaków bez dostępu do transportu publicznego

Rozkład jazdy:

• Ilu mieszkańców Polski dotyczy problem wykluczenia komunikacyjnego według raportu?
• Które uczelnie przygotowały analizę dotyczącą dostępności transportowej?
• Jakie zmiany legislacyjne planuje wprowadzić Ministerstwo Infrastruktury?

Cztery uczelnie

Raport dotyczący wykluczenia komunikacyjnego został przygotowany przez konsorcjum czterech uczelni technicznych: Politechniki Poznańskiej, Politechniki Gdańskiej, Politechniki Śląskiej oraz Politechniki Warszawskiej. Projekt realizowano w latach 2021–2025 na zlecenie Ministerstwa Infrastruktury w ramach programu finansowanego przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju. Wartość projektu badawczego wyniosła około 4.000.000 PLN.

Autorzy opracowania przeanalizowali dostępność transportową w całym kraju, wskazując obszary szczególnie dotknięte ograniczonym dostępem do autobusowego i kolejowego transportu publicznego. Raport uznawany jest za pierwszą tak kompleksową analizę zjawiska wykluczenia komunikacyjnego w Polsce. Zebrane dane mają stanowić podstawę do dalszych działań legislacyjnych oraz planowania transportu publicznego na poziomie krajowym i regionalnym.

Podczas prezentacji wyników badań wiceminister Stanisław Bukowiec podkreślił, że przeciwdziałanie wykluczeniu komunikacyjnemu wymaga długofalowych działań i współpracy wielu podmiotów – administracji rządowej, samorządów, ekspertów oraz przewoźników realizujących przewozy autobusowe i kolejowe.

Według przedstawicieli resortu infrastruktury w ostatnich latach znacząco zwiększono finansowanie przewozów autobusowych. Budżet Funduszu Rozwoju Przewozów Autobusowych wynosił w 2023 roku około 800.000.000 PLN, w 2025 roku przekroczył 1.000.000.000 PLN, a w 2026 roku osiągnął ponad 1.200.000.000 PLN. Zdaniem ministerstwa wzrost środków finansowych zaczyna już przynosić pierwsze efekty w postaci nowych linii autobusowych oraz poprawy dostępności transportu publicznego w mniejszych miejscowościach.

Rekomendacje do nowelizacji

Wnioski zawarte w raporcie mają znaleźć odzwierciedlenie w przygotowywanej nowelizacji ustawy o publicznym transporcie zbiorowym oraz ustawy o Funduszu Rozwoju Przewozów Autobusowych. Jedną z najważniejszych zmian będzie odejście od dotychczasowej zasady, zgodnie z którą dopłaty z funduszu mogły być przeznaczane wyłącznie na nowe linie autobusowe. W planowanych przepisach wsparcie będzie mogło obejmować również linie wpisane do regionalnego schematu sieci komunikacyjnej przygotowywanego przez marszałków województw.

Projektowane zmiany przewidują także wzmocnienie roli samorządów województw w organizacji transportu publicznego. Marszałkowie województw mają stać się integratorami systemu transportowego, odpowiedzialnymi za koordynację przewozów autobusowych i kolejowych. Będą mogli zawierać porozumienia z organizatorami transportu publicznego oraz przewoźnikami komercyjnymi, a także planować węzły przesiadkowe integrujące różne środki transportu.

Nowe regulacje zakładają również powiązanie finansowania linii autobusowych z ich realnym wpływem na ograniczanie wykluczenia komunikacyjnego. Samorządy będą mogły ubiegać się o dopłaty dla połączeń uwzględnionych w regionalnych schematach sieci komunikacyjnej, opracowywanych z uwzględnieniem potrzeb mieszkańców w zakresie dostępności transportowej.

Równolegle planowane jest wdrożenie rozwiązań cyfrowych wspierających funkcjonowanie transportu publicznego. Jednym z projektów jest utworzenie Krajowego Punktu Dostępu do danych o transporcie publicznym, który ma ułatwić integrację informacji o rozkładach jazdy, połączeniach autobusowych i kolejowych oraz dostępności usług przewozowych.

W planowanych przepisach pojawi się również koncepcja minimalnych standardów usług publicznego transportu zbiorowego. Mają one określać podstawowy poziom dostępności komunikacyjnej dla mieszkańców na poziomie gmin, powiatów i województw, w tym zapewnienie połączeń z głównymi ośrodkami administracyjnymi.

Zdaniem autorów raportu wprowadzenie takich standardów oraz integracja różnych gałęzi transportu – autobusów, kolei i lokalnych systemów komunikacji miejskiej – może znacząco ograniczyć skalę wykluczenia komunikacyjnego w Polsce w kolejnych latach.

Podsumowując:

Raport ma osiągnąć takie cele pośrednie, jak:

•    Opracowanie spójnej metodyki oraz pozyskanie wiedzy w zakresie funkcjonowania publicznego transportu zbiorowego (PTZ) w Polsce.

•    Opracowanie definicji wykluczenia komunikacyjnego.

•    Przygotowanie mapy wykluczenia komunikacyjnego Polski oraz map składowych tego wykluczenia w formie narzędzia informatycznego oraz opracowań pisemnych.

•    Stworzenie na bazie analizy porównawczej katalogu dobrych praktyk przeciwdziałania wykluczeniu komunikacyjnemu, w szczególności na bazie doświadczeń krajów europejskich, będących sąsiadami Polski z UE.

•    Przygotowanie na bazie poprzedzających prac rekomendacji zmian legislacyjnych (w szczególności w zakresie ustawy o publicznym transporcie zbiorowym).

•    Opracowanie metody wyboru i wdrażania opracowanych w poprzedzających zadaniach rozwiązań w zakresie zapobiegania wykluczeniu transportowemu na poziomie ogólnym (np. krajowym) oraz lokalnym (np. gminy).

•    Opracowanie spójnego systemu monitorowania poziomu wykluczenia komunikacyjnego.

Najważniejsze efekty zrealizowanych działań obejmują:

•    Wypracowanie definicji wykluczenia komunikacyjnego – wykluczenia z transportu zbiorowego.

•    Przygotowanie bazy danych dot. transportu zbiorowego.

•    Przygotowanie narzędzi do badania zjawiska wykluczenia z transportu zbiorowego.

•    Opis barier zidentyfikowanych barier, najlepszych praktyk, metodyki wdrażania działań zaradczych oraz propozycje zmian legislacyjnych.

•    Przygotowanie raportów o skali zjawiska wykluczenia komunikacyjnego dla poszczególnych województw i Polski w oparciu o pozyskane dane.

W ramach projektu przygotowano 21 raportów cząstkowych:

1.      Badania aktualizujące w zakresie definiowania wykluczenia komunikacyjnego i niezbędnego zakresu informacyjnego.

2.      Opracowanie metodyki pozyskiwania danych.

3.      Opracowanie łatwego do aktualizacji i wykorzystania przez podmioty trzecie podsystemu informacji o funkcjonowaniu PTZ.

4.      Opracowanie baz algorytmów do wyznaczenia składowych wykluczenia i ich integracji wraz z oceną.

5.      Opracowanie i ocena algorytmów do wyznaczenia składowych wykluczenia komunikacyjnego we współpracy z bazą danych.

6.      Badania funkcjonowania PTZ w północnej części Polski.

7.      Badania funkcjonowania PTZ w zachodniej części Polski (i dla przewozów krajowych).

8.      Badania funkcjonowania PTZ w południowej części Polski.

9.      Badania funkcjonowania PTZ we wschodniej części Polski.

10.   Rozwój podsystemu informacji o funkcjonowaniu PTZ w Polsce.

11.   Opracowanie i agregacja wskaźnika poziomu zagrożenia wykluczeniem komunikacyjnym.

12.   Opracowanie podsystemu wizualizacji informacji o zagrożeniu wykluczeniem komunikacyjnym.

13.   Opracowanie cyfrowej mapy obszarów zagrożonych wykluczeniem komunikacyjnym.

14.   Weryfikacja kompletności danych oraz opracowanie mechanizmu uzupełnienia brakujących danych.

15.   Określenie barier rozwoju PTZ na obszarach posiadających status wykluczenia komunikacyjnego – katalog barier.

16.   Wypracowanie katalogu najlepszych praktyk w zakresie eliminacji wykluczenia komunikacyjnego.

17.   Opracowanie metody wyboru i wdrażania rozwiązań w zakresie zapobiegania wykluczeniu transportowemu.

18.   Opracowanie pod systemu monitorowania poziomu wykluczenia komunikacyjnego.

19.   Opracowanie rekomendowanych zmian legislacyjnych ograniczających wykluczenie komunikacyjne.

20.   Aktualizacja mapy wykluczenia, opracowanie deweloperskiej dokumentacji wdrożeniowej.

21.   Prace przedwdrożeniowe związane z opracowaniem dokumentacji użytkownika oraz atlasów obszarów wykluczenia, przeprowadzeniem szkoleń dla użytkownika.

Więcej na: Raport końcowy oraz raporty cząstkowe