Prezentujemy tre\u015b\u0107 wyst\u0105pienia Zast\u0119pcy Rzecznika Praw Obywatelskich do Ministra Infrastruktury Cezarego Grabarczyka.
Do Rzecznika Praw Obywatelskich kierowane s\u0105 skargi dotycz\u0105ce jako\u015bci us\u0142ug przewozowych \u015bwiadczonych przez przewo\u017aników kolejowych. Skargi te dotycz\u0105 w istocie wszystkich elementów zwi\u0105zanych ze \u015bwiadczeniem us\u0142ug przez przewo\u017aników kolejowych, tj. nagminnych opó\u017anie\u0144 poci\u0105gów i braku stosownej rekompensaty finansowej z tego tytu\u0142u, wygody podró\u017cowania (a raczej jej braku), niew\u0142a\u015bciwego stanu technicznego taboru kolejowego przeznaczonego do przewozów osobowych, niehonorowania przez poszczególnych przewo\u017aników biletów wystawionych przez innego przewo\u017anika, stanu technicznego i sanitarnego dworców kolejowych. Powy\u017csze skargi s\u0105 zwi\u0105zane bezpo\u015brednio z problematyk\u0105 ochrony praw konsumentów, w tym przypadku z problematyk\u0105 ochrony praw pasa\u017cerów w ruchu kolejowym. W tym zakresie na organach w\u0142adzy publicznej spoczywaj\u0105 okre\u015blone obowi\u0105zki, ich \u017aród\u0142em jest za\u015b art. 76 Konstytucji RP. Stanowi on, \u017ce w\u0142adze publiczne chroni\u0105 konsumentów przed dzia\u0142aniami zagra\u017caj\u0105cymi ich zdrowiu, prywatno\u015bci i bezpiecze\u0144stwu oraz przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Powo\u0142ana dyrektywa konstytucyjna nak\u0142ada wi\u0119c na w\u0142adze publiczne obowi\u0105zek podj\u0119cia pozytywnych dzia\u0142a\u0144 w celu zagwarantowania ochrony praw konsumentów. W interesuj\u0105cym zakresie znajduje ona potwierdzenie równie\u017c w prawie europejskim. W my\u015bl bowiem pkt 3 preambu\u0142y do rozporz\u0105dzenia (WE) Nr 1371\/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 pa\u017adziernika 2007 r. dotycz\u0105cego praw i obowi\u0105zków pasa\u017cerów w ruchu kolejowym (Dz. U. UE.L. 07.315.14 ze zm.) poniewa\u017c pasa\u017cer w ruchu kolejowym jest s\u0142absz\u0105 stron\u0105 umowy przewozu, prawa pasa\u017cera powinny podlega\u0107 ochronie.
Wp\u0142ywaj\u0105ce do Rzecznika Praw Obywatelskich skargi wskazuj\u0105 jednak w sposób jednoznaczny, \u017ce powo\u0142ane powy\u017cej obowi\u0105zki w\u0142adz publicznych wobec konsumentów nie s\u0105 realizowane w wystarczaj\u0105cym stopniu. Na p\u0142aszczy\u017anie legislacyjnej potwierdzeniem tego stanu rzeczy jest ustawa z dnia 25 czerwca 2009 r. o zmianie ustawy o transporcie kolejowym (Dz. U. Nr 214, poz. 1658). Wy\u0142\u0105czy\u0142a ona bezterminowo (art. 1 pkt 2 ustawy o zmianie ustawy o transporcie kolejowym) z wyj\u0105tkami w niej okre\u015blonymi, stosowanie przepisów rozporz\u0105dzenia nr 1371\/2007\/WE do miejskich, podmiejskich i regionalnych kolejowych przewozów osobowych. Z art. 2 ust. 1 ustawy o zmianie ustawy o transporcie kolejowym wynika ponadto, \u017ce przepisów rozporz\u0105dzenia nr 1371\/2007\/WE nie stosuje si\u0119, z pewnymi wyj\u0105tkami, do dnia 30 czerwca 2011 r., do krajowych po\u0142\u0105cze\u0144 pasa\u017cerskich oraz po\u0142\u0105cze\u0144 ze stacjami po\u0142o\u017conymi poza granicami Unii Europejskiej. Przy czym zawarte w art. 2 ust. 1 ustawy o zmianie ustawy o transporcie kolejowym wy\u0142\u0105czenie stosowania przepisów rozporz\u0105dzenia nr 1371\/2007\/WE dotyczy tak kluczowych z punktu widzenia praw pasa\u017cerów w ruchu kolejowym zagadnie\u0144 jak obowi\u0105zek informowania o zaprzestaniu obs\u0142ugi po\u0142\u0105cze\u0144 (art. 7 rozporz\u0105dzenia), zakresu informacji przekazywanych podró\u017cnym podczas podró\u017cy, w tym informacji o opó\u017anieniach (art. 8 ust. 2 rozporz\u0105dzenia), odpowiedzialno\u015bci przewo\u017anika za opó\u017anienie lub odwo\u0142anie poci\u0105gu, w tym tak\u017ce wyp\u0142aty odszkodowania (art. 15, 17 i 18 rozporz\u0105dzenia). Ustawodawca przewidzia\u0142 ponadto (art. 2 ust. 2-4 ustawy o zmianie ustawy o transporcie kolejowym) mo\u017cliwo\u015b\u0107 przed\u0142u\u017cenia zwolnienia ze stosowania przepisów rozporz\u0105dzenia nr 1371\/2007\/WE na dalsze okresy, daleko wykraczaj\u0105ce poza dat\u0119 30 czerwca 2011 r. W wymienionym powy\u017cej zakresie ustawodawca dokona\u0142 zatem okre\u015blonego wyboru, polegaj\u0105cego na bezterminowej b\u0105d\u017a ograniczonej czasowo (lecz mo\u017cliwej do dalszego przed\u0142u\u017cenia) ochronie uprawnie\u0144 przewo\u017aników kolejowych kosztem redukcji praw przys\u0142uguj\u0105cych pasa\u017cerom. Takie dzia\u0142anie legislacyjne, jakkolwiek zgodne z przepisami rozporz\u0105dzenia nr 1371\/2007\/WE, budzi w\u0105tpliwo\u015bci z punktu widzenia obowi\u0105zków konstytucyjnych w\u0142adz publicznych okre\u015blonych w art. 76 Konstytucji RP i dotycz\u0105cych ochrony praw konsumentów. Co prawda, w my\u015bl art. 76 zd. 2 Konstytucji RP zakres ochrony konsumentów okre\u015bla ustawa, nie oznacza to jednak, i\u017c ustawodawca dysponuje niczym nieskr\u0119powan\u0105 swobod\u0105 regulacyjn\u0105 dotycz\u0105c\u0105 tej materii. W szczególno\u015bci ustawodawca musi uwzgl\u0119dnia\u0107 w toku stanowienia prawa tak\u017ce inne przepisy Konstytucji, w tym przede wszystkim przyznaj\u0105ce jednostce konstytucyjne prawa podmiotowe. W\u0142a\u015bnie przez wzgl\u0105d na potrzeb\u0119 ochrony podmiotowych praw konstytucyjnych w\u0105tpliwo\u015bci mo\u017ce budzi\u0107 np. wy\u0142\u0105czenie stosowania art. 8 ust. 2 rozporz\u0105dzenia nr 1371\/2007\/WE przewiduj\u0105cego, \u017ce przedsi\u0119biorstwa kolejowe dostarczaj\u0105 pasa\u017cerowi w trakcie podró\u017cy przynajmniej informacji wymienionych w za\u0142\u0105czniku II cz\u0119\u015bci II (a wi\u0119c informacji o us\u0142ugach \u015bwiadczonych w poci\u0105gu, nast\u0119pnej stacji, opó\u017anieniach, g\u0142ównych mo\u017cliwo\u015bciach przesiadek, a tak\u017ce informacji dotycz\u0105cych bezpiecze\u0144stwa i ochrony). Jak wskaza\u0142 Trybuna\u0142 Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 kwietnia 2004 r. (sygn. akt K 33\/03, OTK z 2004 r., Nr 4\/A, poz. 31) „(…) prawo konsumenta do uzyskania pewnych informacji stanowi jedn\u0105 z zasadniczych gwarancji jego bezpiecze\u0144stwa i \u015bwiadomego funkcjonowania na rynku, umo\u017cliwiaj\u0105cego mu odegranie w\u0142a\u015bciwej roli w mechanizmie kszta\u0142towania konkurencji. Zwornikiem konstytucyjnego prawa konsumenta do „bycia poinformowanym’ jest art. 54 ust. 1 Konstytucji, w którym prawo to znajduje zakotwiczenie i potwierdzenie. Przepis ten „ka\u017cdemu’ – a wi\u0119c i konsumentowi – zapewnia wolno\u015b\u0107 pozyskiwania informacji. Za nietrafne uzna\u0107 nale\u017cy redukowanie tego przepisu (zw\u0142aszcza w zakresie „pozyskiwania informacji’) tylko do tradycyjnie poj\u0119tego uczestnictwa w dyskursie politycznym. Nie ulega bowiem w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce jednostka wyst\u0119puje w spo\u0142ecze\u0144stwie w wielu rolach spo\u0142ecznych, a jedn\u0105 z nich jest rola konsumenta. Z tego wi\u0119c punktu widzenia oczywiste jest, \u017ce art. 54 Konstytucji – w zakresie ochrony przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi – stanowi gwarancj\u0119 realizacji art. 76 Konstytucji.’ W powy\u017cszym kontek\u015bcie za niezgodne z art. 54 ust. 1 w zwi\u0105zku z art. 31 ust. 3 i art. 76 Konstytucji RP mo\u017ce zosta\u0107 uznane wy\u0142\u0105czenie ustaw\u0105 o zmianie ustawy o transporcie kolejowym stosowania art. 8 ust. 2 rozporz\u0105dzenia nr 1371\/2007\/WE. Wy\u0142\u0105czenie do prowadzi bowiem do pozbawienia konsumentów (w tym przypadku pasa\u017cerów) dost\u0119pu do pe\u0142nej informacji handlowej W ten sposób dochodzi do pozbawienia konsumenta, na skutek wyst\u0119powania po jego stronie swoistego deficytu informacyjnego, swobody dokonania wyboru i podj\u0119cia nieskr\u0119powanej decyzji. Zastrze\u017cenia natury konstytucyjnej mo\u017cna odnie\u015b\u0107 równie\u017c do wy\u0142\u0105czenia stosowania art. 17 rozporz\u0105dzenia nr 1371\/2007\/WE. Przewiduje on, \u017ce nie trac\u0105c prawa do przewozu, pasa\u017cer mo\u017ce za\u017c\u0105da\u0107 od przedsi\u0119biorstwa kolejowego odszkodowania za opó\u017anienie w przypadku opó\u017anienia pomi\u0119dzy podanym na bilecie miejscem wyjazdu i miejscem docelowym, za które nie otrzyma\u0142 on zwrotu kosztów biletu zgodnie z art. 16. Minimalna kwota odszkodowania w takim przypadku wynosi :
a) 25% ceny biletu w przypadku opó\u017anienia wynosz\u0105cego od 60 do 119 minut;
b) 50% ceny biletu w przypadku opó\u017anienia wynosz\u0105cego 120 minut lub wi\u0119cej.
Rozwi\u0105zanie legislacyjne polegaj\u0105ce na wy\u0142\u0105czeniu przez ustawodawc\u0119 prawa do odszkodowania, o którym mowa w art. 17 rozporz\u0105dzenia nr 1371\/2007\/WE nale\u017cy postrzega\u0107 nie tylko poprzez pryzmat swobody regulacyjnej przyznanej pa\u0144stwom cz\u0142onkowskim w zakresie okre\u015blonym art. 2 tego rozporz\u0105dzenia, lecz tak\u017ce przez pryzmat gwarancji konstytucyjnych w zakresie ochrony praw maj\u0105tkowych (art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP). Ustawodawca ma prawo ograniczy\u0107 zakres ochrony praw maj\u0105tkowych przys\u0142uguj\u0105cych jednostce, ale tylko wówczas, gdy jest to niezb\u0119dne w celu ochrony innych konstytucyjnych warto\u015bci okre\u015blonych w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. W zwi\u0105zku z tym pojawia si\u0119 w powy\u017cszym kontek\u015bcie naturalne pytanie, jakie chronione konstytucyjnie warto\u015bci przemawia\u0142y za tym, aby zrezygnowa\u0107 (cho\u0107by czasowo) z ochrony praw maj\u0105tkowych s\u0142abszej strony umowy przewozu jak\u0105 jest pasa\u017cer. Dodatkowo nale\u017cy zwróci\u0107 uwag\u0119, i\u017c z dniem 31 grudnia 2009 r. na mocy omawianej ustawy o zmianie ustawy o transporcie kolejowym Prezes Urz\u0119du Transportu Kolejowego uzyska\u0142 uprawnienia nadzorcze dotycz\u0105ce przestrzegania praw pasa\u017cerów okre\u015blonych przepisami rozporz\u0105dzeniem nr 1371\/2007\/WE, których stosowanie nie zosta\u0142o wy\u0142\u0105czone w stosunku do poszczególnych rodzajów przewozu kolejowego. Z pisma Wiceprezesa Urz\u0119du Transportu Kolejowego skierowanego do Rzecznika Praw Obywatelskich (pismo z dnia 12 lutego 2010 r. o sygn. TRM3-072-3\/JT\/10) wynika, \u017ce „(…) trwaj\u0105 obecnie intensywne prace maj\u0105ce na celu dostosowanie struktury organizacyjnej i zasobów kadrowych Urz\u0119du do wykonywania poszerzonych zada\u0144. Wdro\u017cenie zaplanowanych w tym zakresie dzia\u0142a\u0144 uzasadnione jest od mo\u017cliwo\u015bci uzyskania \u015brodków bud\u017cetowych okre\u015blonych w ocenie skutków regulacji (OSR) ustawy z dnia 25 czerwca 2009 r. o zmianie ustawy o transporcie kolejowym, które – ze wzgl\u0119du na opó\u017anienie wej\u015bcia w \u017cycie ww. ustawy – nie zosta\u0142y uwzgl\u0119dnione w ustawie bud\u017cetowej na rok bie\u017c\u0105cy.’ W \u015bwietle uzyskanej odpowiedzi wskazuj\u0105cej na brak zabezpieczenia stosownych \u015brodków bud\u017cetowych, realizacja przez Prezesa Urz\u0119du Transportu Kolejowego zadania w postaci nadzoru nad przestrzeganiem praw pasa\u017cerów w transporcie kolejowym, w oczywisty sposób b\u0119dzie w roku 2010 utrudniona. Stan ten mo\u017ce pog\u0142\u0119bi\u0107 dodatkowo i tak ju\u017c wyst\u0119puj\u0105c\u0105, naturaln\u0105 i dostrzegan\u0105 przez prawodawc\u0119 europejskiego, nierównowag\u0119 pozycji przewo\u017anika kolejowego i pasa\u017cerów.
Kolejnym istotnym elementem wi\u0105\u017c\u0105cym si\u0119 bezpo\u015brednio z zagwarantowaniem praw pasa\u017cerom w transporcie kolejowym jest aktualnie istniej\u0105ca sytuacja faktyczna na rynku kolejowym, której sk\u0142adnikiem jest wielo\u015b\u0107 przewo\u017aników kolejowych realizuj\u0105cych umowy przewozu na tych samych trasach. Przewo\u017anicy ci z regu\u0142y nie honoruj\u0105 wystawionych przez innego przewo\u017anika biletów kolejowych (dotyczy to m. in. „PKP Intercity’ S. A. i „Przewozy Regionalne’ sp. z o. o.). W rezultacie, na co wskazuj\u0105 skargi kierowane do Biura Rzecznika Praw Obywatelskich, ewentualna zmiana przewo\u017anika \u0142\u0105czy si\u0119 z konieczno\u015bci\u0105 zakupu nowego biletu. Dzieje si\u0119 tak, chocia\u017c ju\u017c aktualnie obowi\u0105zuj\u0105ce przepisy prawa dopuszczaj\u0105 wspóln\u0105 ofert\u0119 handlow\u0105 kilku przewo\u017aników skierowan\u0105 do podró\u017cnych. Z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. –Prawo przewozowe (Dz. U. z 2000 r. Nr 50, poz. 601 ze zm.) wynika bowiem, \u017ce przewóz mo\u017ce by\u0107 wykonywany przez kilku przewo\u017aników tej samej lub ró\u017cnej ga\u0142\u0119zi transportu na podstawie jednej umowy przewozu i jednego dokumentu przewozowego. W systemie prawa brak jest natomiast przepisów pozwalaj\u0105cych na podejmowanie przez organ regulacyjny rozstrzygni\u0119\u0107 w sytuacji, gdy przewo\u017anicy kolejowi nie osi\u0105gn\u0119li porozumienia co do warunków wzajemnego uznawania wystawionych przez siebie dokumentów przewozowych. Tymczasem takie rozwi\u0105zania funkcjonuj\u0105 w innych ga\u0142\u0119ziach prawa (por. art. 21′ ust. 1 i art. 108 ust. 5 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych – Dz. U. z 2006 r. Nr Nr 90, poz. 631 ze zm.) i pozwalaj\u0105 one w interesie konsumentów na rozstrzyganie sporów zwi\u0105zanych z zawarcie umowy. Oddzielny problem stanowi stan techniczny i sanitarny dworców kolejowych. Materia ta by\u0142a badana przez Najwy\u017csz\u0105 Izb\u0119 Kontroli, wynikiem tego badania by\u0142a za\u015b przygotowana przez ten organ w pa\u017adzierniku 2008 r. „Informacja o wynikach kontroli stanu technicznego i przygotowania kolejowego obiektów dworcowych do obs\u0142ugi pasa\u017cerów’. NIK negatywnie oceni\u0142a „(…) zarz\u0105dców infrastruktury dworcowej oraz kolejowych przewo\u017aników pasa\u017cerskich w zakresie przygotowania kolejowych obiektów dworcowych do obs\u0142ugi pasa\u017cerów. Podejmowane przez skontrolowane spó\u0142ki kolejowe dzia\u0142ania nie zapewni\u0142y pasa\u017cerom godnych i bezpiecznych warunków pobytu na dworcachoraz ich rzetelnej obs\u0142ugi. Wyniku kontroli wykaza\u0142y bowiem, \u017ce :
1) zarz\u0105dcy kolejowej infrastruktury dworcowej – PKP S. A. i PKP PLK S. A. –nie utrzymywali dworców w nale\u017cytym stanie technicznym,
2) PKP S. A. i PKP PLK S. A. oraz najwa\u017cniejsi kolejowi przewo\u017anicy pasa\u017cerscy nie zorganizowali na dworcach kolejowych kompleksowej i rzetelnej obs\u0142ugi pasa\u017cerów.
Nie zapewnili im równie\u017c godnych warunków pobytu na dworcach. Nie zagwarantowali osobom niepe\u0142nosprawnym swobodnego dost\u0119pu do obiektów dworcowych i poci\u0105gów, poprzez likwidacj\u0119 barier architektonicznych.’ Przedstawiony w wynikach kontroli stan techniczny i sanitarny dworców kolejowych nie uleg\u0142 dot\u0105d zasadniczej poprawie, co naocznie mo\u017ce stwierdzi\u0107 ka\u017cdy podró\u017cny korzystaj\u0105cy z infrastruktury dworcowej. Potwierdza to tak\u017ce „Bia\u0142a ksi\u0119ga. Mapa problemów polskiego kolejnictwa’ (publikacja powsta\u0142a z inicjatywy Forum Kolejowego – Railway Business Forum, Warszawa – Kraków, grudzie\u0144 2009, str. 70-73). W publikacji tej wskazuje si\u0119 dodatkowo na niewykorzystane szanse przyspieszenia inwestycji na dworcach kolejowych zwi\u0105zane z organizacj\u0105 przez Polsk\u0119 EURO 2012. Jako\u015b\u0107 obs\u0142ugi podró\u017cnych na dworcach kolejowych ulegnie dodatkowo pogorszeniu w zwi\u0105zku z opisywanym szeroko w \u015brodkach masowego przekazu wypowiedzeniem przez PKP S. A. „Przewozom Regionalnym’ sp. z o. o. najmu pomieszcze\u0144 kas biletowych.
Przedstawione powy\u017cej uwagi wskazuj\u0105, \u017ce prawa pasa\u017cerów w ruchu kolejowym w dalszym ci\u0105gu nie s\u0105 zabezpieczone w sposób dostateczny, za\u015b dyrektywa konstytucyjna wynikaj\u0105ca z art. 76 Konstytucji RP dotycz\u0105ca zada\u0144 w\u0142adz publicznych w zakresie ochrony praw konsumentów nie jest realizowana na zadowalaj\u0105cym poziomie. Dlatego te\u017c stosownie do art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (Dz. U. z 2001 r. Nr 14, poz. 147 ze zm.) zdecydowa\u0142em si\u0119 przedstawi\u0107 te uwagi Panu Ministrowi z pro\u015bb\u0105 o zaj\u0119cie stanowiska, a tak\u017ce z pro\u015bb\u0105 o podj\u0119cie dzia\u0142a\u0144 w celu zapewnienia skuteczniejszej ochrony praw pasa\u017cerów w ruchu kolejowym.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":106958,"comment_status":"","ping_status":"closed","template":"","categories":[26],"tags":[29,100,4283,1840],"class_list":["post-106957","inforail","type-inforail","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","category-przewoznicy","tag-pkp-intercity","tag-pkp-plk","tag-pkp-s-a","tag-przewozy-regionalne"],"acf":[],"yoast_head":"\n