{"id":2675,"date":"2004-06-02T19:07:37","date_gmt":"2004-06-02T19:07:37","guid":{"rendered":"https:\/\/transinfo.pl\/x\/?post_type=infobus&p=2675"},"modified":"2025-01-04T13:26:10","modified_gmt":"2025-01-04T12:26:10","slug":"kierowcy-autobusow-stres-zawodowy-i-zapobieganie","status":"publish","type":"infobus","link":"https:\/\/transinfo.pl\/x\/infobus\/kierowcy-autobusow-stres-zawodowy-i-zapobieganie\/","title":{"rendered":"Kierowcy autobus\u00f3w: stres zawodowy i zapobieganie"},"content":{"rendered":"
\n

Dokument ten zosta\u0142 przet\u0142umaczony i zaadoptowany za zgod\u0105 International Labour Organization, z orygina\u0142u opublikowanego przez ww. instytucj\u0119 i dost\u0119pnego na stronie internetowej http:\/\/www.ilo.org\/public\/english\/protection\/condtrav\/pdf\/wcmk96.pdf<\/a> . T\u0142umaczenia z j\u0119zyka angielskiego dokona\u0142 Benedykt Niemiec, a opracowanie zosta\u0142o zamieszczone na stronie Centralnego Instytutu Ochrony Pracy Pa\u0144stwowego Instytutu Badawczego (http:\/\/www.bp.edu.pl<\/a>). T\u0142umaczenia dokonano bior\u0105c pod uwag\u0119 uwarunkowania krajowe, nale\u017cy si\u0119 jednak upewni\u0107, czy odpowiednie polskie prawodawstwo, normy i wymagania zosta\u0142y w pe\u0142ni uwzgl\u0119dnione. Przytaczanie informacji zawartych w dokumencie jest dozwolone pod warunkiem powo\u0142ania si\u0119 na t\u0142umaczenie i orygina\u0142. Autorzy zar\u00f3wno oryginalnego dokumentu, jak i t\u0142umaczenia, nie ponosz\u0105 odpowiedzialno\u015bci za wykorzystanie informacji w nim zawartych. <\/p>\n<\/div>\n

1. Stres w zawodzie kierowcy autobusu<\/strong><\/p>\n

1.1. Praca i zdrowie kierowc\u00f3w autobus\u00f3w: Przegl\u0105d bada\u0144<\/strong><\/p>\n

Przeprowadzono wiele bada\u0144 dotycz\u0105cych zdrowia zawodowego kierowc\u00f3w autobus\u00f3w.
\n W tablicy 1 zosta\u0142y wymienione 32 spo\u015br\u00f3d najwa\u017cniejszych bada\u0144 prowadzonych
\n w ci\u0105gu ostatnich trzech dziesi\u0119cioleci w 13 krajach.
\n Cz\u0119sto w tych badaniach por\u00f3wnuje si\u0119 kierowc\u00f3w autobus\u00f3w z innymi pracownikami:
\n pracownikami biurowymi (cz\u0119sto, jakkolwiek nie zawsze z tej samej sp\u00f3\u0142ki),
\n konduktorami, niekierowcami, pracownikami fizycznymi, kierowcami taks\u00f3wek,
\n pracownikami browar\u00f3w, pracownikami umys\u0142owymi, pracownikami drukarni
\n i pa\u0144stwowych urz\u0119d\u00f3w statystycznych (np. z wszystkimi holenderskimi urz\u0119dnikami
\n s\u0142u\u017cby cywilnej albo przeci\u0119tnymi pracownikami p\u0142ci m\u0119skiej).
\n Badania wykazuj\u0105, \u017ce zaw\u00f3d kierowcy autobusowego jest zawodem o du\u017cym poziomie
\n ryzyka.<\/p>\n

\n

1.2. Problemy zdrowotne<\/strong><\/p>\n

Problemy mi\u0119\u015bniowo-szkieletowe<\/strong><\/em><\/p>\n

Wed\u0142ug wielu autor\u00f3w (tablica 1, poz. 1, 4, 9, 12, 16, 25), ilo\u015b\u0107 dolegliwo\u015bci mi\u0119\u015bniowo-
\n -szkieletowych w\u015br\u00f3d kierowc\u00f3w autobus\u00f3w w por\u00f3wnaniu z innymi grupami
\n zawodowymi wykazuje, \u017ce zaburzenia mi\u0119\u015bniowo-szkieletowe stanowi\u0105 g\u0142\u00f3wny problem
\n zdrowotny zwi\u0105zany z prac\u0105 kierowc\u00f3w autobus\u00f3w. Cz\u0119sto zg\u0142aszane dolegliwo\u015bci
\n odnosz\u0105 si\u0119 do dolnej cz\u0119\u015bci plec\u00f3w, szyi, ramion, g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci plec\u00f3w i kolan. Ostatnio
\n zrealizowane studium wykaza\u0142o, \u017ce kalifornijscy kierowcy autobus\u00f3w walczyli z b\u00f3lami
\n dolnej cz\u0119\u015bci plec\u00f3w poprzez wykonywanie \u0107wicze\u0144, poszukiwanie profesjonalnego
\n leczenia i za\u017cywanie lekarstw. <\/p>\n

Problemy psychologiczne<\/strong><\/em><\/p>\n

Wiele bada\u0144 (tablica 1, poz. 9, 12, 14, 16, 18, 25) wskazuje na silne uczucia zm\u0119czenia,
\n napi\u0119cia i umys\u0142owego (psychicznego) przeci\u0105\u017cenia.<\/p>\n

Zaburzenia \u017co\u0142\u0105dkowo-jelitowe<\/strong><\/em><\/p>\n

Kilku autor\u00f3w (tablica 1, poz. 1, 4, 9, 12) odnotowuje problemy z zaburzeniami
\n \u017co\u0142\u0105dkowo-jelitowymi.<\/p>\n

Zaburzenia snu<\/strong><\/em><\/p>\n

Problemy ze snem s\u0105 r\u00f3wnie\u017c charakterystyczne dla kierowc\u00f3w autobus\u00f3w (tablica 1,
\n poz. 8, 16, 18). Te dolegliwo\u015bci wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie z prac\u0105 na wczesnych zmianach
\n roboczych.<\/p>\n

1.3. Koszty psychofizjologiczne<\/strong><\/p>\n

Kilku autor\u00f3w bada\u0142o koszty psychofizjologiczne tego zawodu podczas pracy
\n i odpoczynku. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich wskazuje na wysokie ci\u015bnienie krwi w\u015br\u00f3d kierowc\u00f3w
\n autobus\u00f3w (tablica 1, poz. 12, 15, 20, 26, 28, 29). W pracy Muldersa i innych pokazano
\n wyst\u0119powanie u kierowc\u00f3w autobus\u00f3w stosunkowo wysokich poziom\u00f3w uryny-adrenaliny.
\n W pracy Gardella i innych wykazano, \u017ce kierowcy autobus\u00f3w pracuj\u0105cy pod presj\u0105 czasu
\n maj\u0105 wysokie poziomy kortyzolu. <\/p>\n

1.4. Problemy zwi\u0105zane z sytuacj\u0105 w pracy<\/strong><\/p>\n

Jakie g\u0142\u00f3wne problemy zwi\u0105zane z prac\u0105 maj\u0105 kierowcy autobus\u00f3w? Typowe wyniki
\n licznych bada\u0144 dotycz\u0105cych tej kwestii podano poni\u017cej w tablicach 2 i 3. <\/p>\n

\n

Wysokie i sprzeczne wymagania: pasa\u017cerowie, presja czasu, bezpiecze\u0144stwo<\/strong><\/em><\/p>\n

Zadania kierowcy zwi\u0105zane s\u0105 z du\u017cym obci\u0105\u017ceniem psychicznym z uwagi na konieczno\u015b\u0107
\n radzenia sobie ze sprzecznymi interesami. Firma chce, aby kierowca utrzymywa\u0142 dobre
\n kontakty z pasa\u017cerami i dobrze wykonywa\u0142 powierzone obowi\u0105zki, na przyk\u0142ad by\u0142
\n uprzejmy w stosunku do podr\u00f3\u017cnych (udziela\u0142 informacji dotycz\u0105cych rozk\u0142ad\u00f3w jazdy,
\n tras, przystank\u00f3w, taryf itp.). S\u0105 to jednocze\u015bnie wa\u017cne aspekty satysfakcji
\n z wykonywanej pracy. W codziennej pracy potrzeba realizacji us\u0142ugi dla pojedynczego
\n pasa\u017cera cz\u0119sto koliduje z konieczno\u015bci\u0105 stosowania si\u0119 do rozk\u0142adu jazdy w warunkach
\n wzmo\u017conego ruchu drogowego. Trzeci wym\u00f3g skierowany do kierowcy, sprzeczny
\n z pozosta\u0142ymi dwoma, to \u017c\u0105danie bezpiecznego kierowania zgodnie z przepisami ruchu. <\/p>\n

Uwzgl\u0119dnienie (respektowanie) aspekt\u00f3w harmonogramu zaj\u0119\u0107 kierowcy
\n wymaga przestrzegania:<\/strong><\/em><\/p>\n

– d\u0142ugo\u015bci tygodnia roboczego i dnia roboczego
\n – liczby, d\u0142ugo\u015bci i jako\u015bci okres\u00f3w przerw
\n – dziennego odpoczynku mi\u0119dzy dwoma kolejnymi dniami
\n roboczymi
\n – regularnego albo codziennego przydzia\u0142u zada\u0144
\n – ci\u0105g\u0142ych albo podzielonych na cz\u0119\u015bci zmian roboczych
\n (dni\u00f3wek)
\n – dni i weekend\u00f3w wolnych od pracy
\n
\n – rotacji do przodu

\n – rotacji do ty\u0142u <\/p>\n

1.5. Wnioski dotycz\u0105ce problem\u00f3w zwi\u0105zanych z prac\u0105, odnosz\u0105ce si\u0119 do
\n zdrowia i dobrego samopoczucia<\/strong><\/p>\n

Przeprowadzono liczne badania dotycz\u0105ce pracy i zdrowia kierowc\u00f3w autobus\u00f3w. Badania
\n te, jakkolwiek r\u00f3\u017cnorodne w swoim charakterze, s\u0105 wr\u0119cz podobne, je\u017celi chodzi
\n o wyci\u0105gni\u0119te wnioski.<\/p>\n

Wnioski te pokazuj\u0105, \u017ce prowadzenie autobusu to praca o wysokim zagro\u017ceniu dla
\n zdrowia i dobrego samopoczucia. <\/p>\n

1. Generalnie wskazano wy\u017csze wska\u017aniki absencji i niezdolno\u015bci do pracy w\u015br\u00f3d
\n kierowc\u00f3w autobus\u00f3w w por\u00f3wnaniu z innymi grupami zawodowymi. Odnosi si\u0119 to
\n r\u00f3wnie\u017c do niekt\u00f3rych psychicznych dolegliwo\u015bci (silne uczucie zm\u0119czenia,
\n napi\u0119cia i przeci\u0105\u017cenia umys\u0142owego, problemy ze snem) i dolegliwo\u015bci mi\u0119\u015bniowo-
\n -szkieletowych (plecy, nogi, kark\/szyja i ramiona).<\/p>\n

2. Pokazano znacz\u0105ce i wiarygodne zwi\u0105zki pomi\u0119dzy czynnikami pracy oraz
\n charakterem i wielko\u015bci\u0105 problem\u00f3w zdrowotnych. Na przyk\u0142ad, mi\u0119dzy
\n problemami ergonomicznymi i zg\u0142aszanymi przez kierowc\u00f3w problemami
\n mi\u0119\u015bniowo-szkieletowymi, absencj\u0105 i niezdolno\u015bci\u0105 do pracy, jak r\u00f3wnie\u017c mi\u0119dzy
\n wysokimi \u017c\u0105daniami psychologicznymi, ma\u0142\u0105 autonomi\u0105 pracownika i nieznaczn\u0105
\n pomoc\u0105 firmy z jednej strony oraz wyst\u0105pieniem dolegliwo\u015bci psychicznych
\n i absencj\u0105 spowodowan\u0105 problemami psychologicznymi – z drugiej strony. <\/p>\n

3. W znacznym zakresie, 32 badania przeprowadzone w du\u017cej liczbie kraj\u00f3w da\u0142y
\n por\u00f3wnywalne wyniki.<\/p>\n

2. Zapobieganie i interwencja: Zalecenia<\/strong><\/p>\n

2.1. Wprowadzenie: W jaki spos\u00f3b zapobiega\u0107 stresowi zwi\u0105zanemu z prac\u0105
\n i jak go zwalcza\u0107?<\/strong><\/p>\n

Programy zapobiegaj\u0105ce stresowi w miejscu pracy mo\u017cna podzieli\u0107 na programy
\n ukierunkowane na zmian\u0119 \u015brodowiska pracy oraz na takie, kt\u00f3re ucz\u0105 pracownika
\n panowania nad stresem oraz umo\u017cliwiaj\u0105 nabycie umiej\u0119tno\u015bci redukowania stresu.
\n W odniesieniu do zapobiegania stresowi, mo\u017cna dokona\u0107 wa\u017cnego rozr\u00f3\u017cnienia mi\u0119dzy
\n pierwszorz\u0119dn\u0105 prewencj\u0105 z jednej strony, a drugorz\u0119dn\u0105 i trzeciorz\u0119dn\u0105 prewencj\u0105
\n z drugiej strony. Pierwszorz\u0119dna prewencja dotyczy interwencji maj\u0105cej na celu
\n wyeliminowanie, ograniczenie i zmian\u0119 czynnik\u00f3w generuj\u0105cych stres. Drugorz\u0119dna
\n prewencja dotyczy podej\u015bcia zmierzaj\u0105cego do ochrony pracownik\u00f3w, kt\u00f3rzy ju\u017c
\n wykazuj\u0105 oznaki stresu przed zachorowaniem oraz do zwi\u0119kszenia zdolno\u015bci pracownik\u00f3w
\n do zwalczania tych trudno\u015bci. Trzeciorz\u0119dna prewencja dotyczy dzia\u0142a\u0144 leczniczych
\n skierowanych do tych kierowc\u00f3w, kt\u00f3rzy wykazuj\u0105 silne reakcje stresowe, oraz
\n ukierunkowanych na rehabilitacj\u0119 po absencji chorobowej. <\/p>\n

Poni\u017cej podano trzy podstawowe strategie zapobiegania stresom, uporz\u0105dkowane wed\u0142ug
\n pierwsze\u0144stwa.<\/p>\n

1. Wyeliminowanie albo zmodyfikowanie sytuacji stresogennej lub odsuni\u0119cie od
\n niej indywidualnego pracownika. <\/p>\n

2. Przystosowanie organizacji pracy i stanowiska roboczego do indywidualnych
\n cech pracownika.<\/p>\n

3. Wzmocnienie odporno\u015bci osoby na stres, na przyk\u0142ad poprzez \u0107wiczenia
\n fizyczne, medytacj\u0119 lub techniki relaksacyjne oraz wsparcie spo\u0142eczne. <\/p>\n

Pierwsze dwie strategie s\u0105 skierowane na sytuacj\u0119 w pracy. Trzecia strategia jest
\n ukierunkowana na osob\u0119. Opanowanie stresu by\u0142o tradycyjnie koncentrowane na
\n indywidualnych podej\u015bciach, zazwyczaj poprzez udzielanie porad indywidualnym osobom
\n albo ma\u0142ym grupom pracownik\u00f3w w zakresie sposob\u00f3w dostosowania si\u0119 albo radzenia
\n sobie z r\u00f3\u017cnymi zawodowymi czynnikami stresogennymi albo ich skutkami. Ostatnio
\n zacz\u0119to zach\u0119ca\u0107 pracownik\u00f3w do dostosowania ich \u015brodowiska pracy do mo\u017cliwo\u015bci
\n i potrzeb, poprawiaj\u0105c sprawno\u015b\u0107 \u015brodowiskow\u0105 os\u00f3b oraz doradzaj\u0105c zarz\u0105dom
\n i nadzoruj\u0105cym umo\u017cliwienie albo nawet promowanie tych dzia\u0142a\u0144.<\/p>\n

Przyk\u0142adem takiego podej\u015bcia jest dyrektywa Unii Europejskiej dotycz\u0105ca zdrowia
\n i bezpiecze\u0144stwa. W dyrektywie stwierdza si\u0119, \u017ce pracodawca jest zobowi\u0105zany do
\n zapewnienia bezpiecze\u0144stwa i zdrowia pracownik\u00f3w we wszystkich aspektach zwi\u0105zanych
\n z prac\u0105, zgodnie z og\u00f3lnymi zasadami prewencji, takimi jak: unikanie zagro\u017cenia; ocena
\n zagro\u017ce\u0144, kt\u00f3rych nie mo\u017cna unikn\u0105\u0107; zwalczanie zagro\u017cenia u \u017ar\u00f3d\u0142a; przystosowanie
\n pracy do indywidualnej osoby, zw\u0142aszcza w odniesieniu do zaprojektowania miejsca
\n pracy; dob\u00f3r wyposa\u017cenia do pracy oraz metod pracy i produkcji, maj\u0105c na uwadze
\n ul\u017cenie monotonnej pracy oraz pracy o tempie z g\u00f3ry ustalonym i redukcj\u0119
\n niekorzystnych oddzia\u0142ywa\u0144 na zdrowie.<\/p>\n

W nast\u0119pnym rozdziale zosta\u0142y przedstawione zalecenia dotycz\u0105ce zwalczania stresu
\n w miejscu pracy i zapobiegania mu. \u015arodki, zalecenia i przyk\u0142ady dobrano na podstawie
\n praktycznych do\u015bwiadcze\u0144 r\u00f3\u017cnych firm autobusowych oraz projekt\u00f3w i publikacji
\n dotycz\u0105cych zapobiegania stresowi. <\/p>\n

G\u0142\u00f3wne zalecenia dotycz\u0105 ergonomii kabiny autobusu (rozdzia\u0142 2.2), rotacji prac (rozdzia\u0142
\n 2.3), rozk\u0142ad\u00f3w jazdy, plan\u00f3w (harmonogram\u00f3w) zmian i jako\u015bci okres\u00f3w przerw
\n (rozdzia\u0142 2.4) oraz spo\u0142ecznego \u015brodowiska pracy i stylu zarz\u0105dzania (rozdzia\u0142 2.5).<\/p>\n

2.2. Ergonomia<\/strong><\/p>\n

Poni\u017cej przedstawiono najwa\u017cniejsze zalecenia dotycz\u0105ce projektu i budowy cz\u0119\u015bci
\n sk\u0142adowych kabiny kierowcy. W konsekwencji cz\u0119\u015bci sk\u0142adowe kabiny kierowcy powinny
\n by\u0107 bardziej dostosowane do indywidualnych cech antropometrycznych (takich jak p\u0142e\u0107,
\n rozmiary cia\u0142a, waga).<\/p>\n

Zalecenia ergonomiczne<\/strong><\/em><\/p>\n

1. Fotel kierowcy<\/p>\n

– Nale\u017cy zapewni\u0107, by kierowcy zar\u00f3wno wysokiego jak i niskiego wzrostu
\n mogli przyj\u0105\u0107 wygodn\u0105 postaw\u0119 za kierownic\u0105.
\n – Zakres (zasi\u0119g) regulacji wielu foteli powinien by\u0107 zwi\u0119kszony. Zakres
\n (zasi\u0119g) pionowy powinien wynosi\u0107 100 mm; zakres (zasi\u0119g) do przodu i do
\n ty\u0142u powinien wynosi\u0107 co najmniej 150 mm.
\n – Uginaj\u0105ce si\u0119 spr\u0119\u017cy\u015bcie resory.
\n – Powinny by\u0107 podpory l\u0119d\u017awiowe, kt\u00f3re mo\u017cna dostosowa\u0107 w zakresie
\n wysoko\u015bci i grubo\u015bci.
\n – Nale\u017cy zapewni\u0107 \u0142atwe w obs\u0142udze urz\u0105dzenia do regulowania, umo\u017cliwiaj\u0105ce
\n przystosowanie fotela.<\/p>\n

2. Ko\u0142o kierownicy<\/p>\n

– \u015arednica powinna by\u0107 mniejsza ni\u017c 500 mm.
\n – Ko\u0142o kierownicy powinno mie\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 regulacji wzd\u0142u\u017c osi kolumny
\n kierownicy.
\n – Ko\u0142o kierownicy powinno mie\u0107 niezale\u017cn\u0105 regulacj\u0119 k\u0105ta nachylenia
\n (15-32 stopni do pionu). <\/p>\n

3. Peda\u0142y<\/p>\n

– Peda\u0142y powinny by\u0107 \u0142atwo osi\u0105galne nawet dla kierowc\u00f3w o niskim wzro\u015bcie.
\n – Peda\u0142y powinny mie\u0107 r\u00f3wne k\u0105ty.
\n – Zakres k\u0105t\u00f3w powinien by\u0107 mniejszy ni\u017c 25 stopni.<\/p>\n

4. Tablica rozdzielcza<\/p>\n

– Nale\u017cy zapewni\u0107, aby wszystkie wska\u017aniki by\u0142y dobrze widoczne z punktu
\n patrzenia kieruj\u0105cego pojazdem.
\n – Nale\u017cy rozmie\u015bci\u0107 wska\u017aniki wed\u0142ug funkcji i cz\u0119stotliwo\u015bci u\u017cycia.
\n – Nale\u017cy zapewni\u0107 \u0142atwe do odczytania tabliczki dla ka\u017cdego wska\u017anika.
\n – Nale\u017cy zapewni\u0107 \u0142atwe i bezpieczne w obs\u0142udze r\u0119czne przyrz\u0105dy kontrolne,
\n zw\u0142aszcza do kontroli zagro\u017ce\u0144.<\/p>\n

5. Przestrze\u0144 do pracy i \u015brodowisko<\/p>\n

– Nale\u017cy zapewni\u0107, aby zar\u00f3wno kierowcy wysokiego jak i niskiego wzrostu
\n mogli \u0142atwo wchodzi\u0107 i opuszcza\u0107 stanowisko pracy.
\n – Nale\u017cy zapewni\u0107 bardziej skuteczne systemy ogrzewania i ch\u0142odzenia.<\/p>\n

6. Szkolenie<\/p>\n

– Nale\u017cy zapewni\u0107 odpowiednie szkolenie nowym kierowcom.
\n – Nale\u017cy zapewni\u0107 dodatkowe szkolenie przy wprowadzaniu nowych modeli
\n autobus\u00f3w. <\/p>\n

Przyk\u0142ad interwencji ergonomicznej przy wsp\u00f3\u0142udziale wszystkich
\n zainteresowanych stron<\/strong><\/em><\/p>\n

W pewnej firmie autobusowej zarz\u0105d i lekarz firmy stan\u0119li przed faktem wyst\u0119powania
\n du\u017cej liczby problem\u00f3w zdrowotnych zwi\u0105zanych z prac\u0105 u kierowc\u00f3w zatrudnionych
\n w firmie. W tej sytuacji w porozumieniu z przedstawicielem zwi\u0105zku zawodowego
\n kierowc\u00f3w autobusowych zarz\u0105d podj\u0105\u0142 decyzj\u0119 dotycz\u0105c\u0105 poprawy ergonomicznych
\n warunk\u00f3w pracy. Zawarto umowy z kilkoma wykonawcami w sprawie dostarczenia
\n autobus\u00f3w zgodnych z okre\u015blonymi standardami ergonomicznymi (patrz powy\u017csze
\n zalecenia). Ka\u017cdy wykonawca dostarczy\u0142 jeden albo dwa autobusy. Autobusy te zosta\u0142y
\n wprowadzone do ruchu i po okresie pr\u00f3bnym ocenione przez kierowc\u00f3w. Na podstawie tej
\n oceny zarz\u0105d firmy dokona\u0142 ostatecznego wyboru „najlepszego autobusu” i rozpocz\u0105\u0142
\n wymian\u0119 starych pojazd\u00f3w na nowe. To rozwi\u0105zanie okaza\u0142o si\u0119 w\u0142a\u015bciwe z dw\u00f3ch
\n wzgl\u0119d\u00f3w: po pierwsze, nowe autobusy zapewni\u0142y lepsze fizyczne warunki pracy, a po
\n drugie, zapewni\u0142y one r\u00f3wnie\u017c lepsze „psychospo\u0142eczne” warunki pracy. Kierowcy
\n autobus\u00f3w byli przekonani, \u017ce ich opinie zosta\u0142y dobrze odebrane przez zarz\u0105d, co
\n rzeczywi\u015bcie poprawi\u0142o porozumienie mi\u0119dzy kierownictwem a za\u0142og\u0105.<\/p>\n

2.3. „Kombinowane” prace (rotacja stanowisk)<\/strong><\/p>\n

„Kombinowane” prace s\u0105 cz\u0119\u015bciowym rozwi\u0105zaniem problemu du\u017cego obci\u0105\u017cenia prac\u0105
\n kierowcy autobusu, szczeg\u00f3lnie w firmach, kt\u00f3re s\u0105 odpowiedzialne nie tylko za transport
\n miejski, ale r\u00f3wnie\u017c za inne us\u0142ugi komunalne. Prace „kombinowane” odnosz\u0105 si\u0119 do
\n po\u0142\u0105czenia zada\u0144 kierowcy autobusu z innymi obowi\u0105zkami, niezwi\u0105zanymi
\n z prowadzeniem pojazdu (np. praca urz\u0119dnika czy mechanika). Tu mog\u0105 wchodzi\u0107 w gr\u0119
\n r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy statusem zawodowym r\u00f3\u017cnych zada\u0144 („podpisa\u0142em umow\u0119 jako kierowca
\n autobusowy i dlatego jestem tutaj, aby prowadzi\u0107 autobusy”), jak r\u00f3wnie\u017c fakt, \u017ce
\n alternatywne stanowiska dla kierowc\u00f3w autobusowych s\u0105 rzadko spotykane. Jakkolwiek
\n to podej\u015bcie jest trudne do zrealizowania w odniesieniu do ca\u0142ych grup, udowodniono, \u017ce
\n jest ono bardzo skuteczne w indywidualnych przypadkach (patrz rozdzia\u0142 2.5 na temat
\n spo\u0142ecznego poradnictwa medycznego).<\/p>\n

2.4. Rozk\u0142ady jazdy, plany (harmonogramy) zmian oraz jako\u015b\u0107 okres\u00f3w
\n przerw<\/strong><\/p>\n

Mo\u017cna zaleci\u0107 kilka \u015brodk\u00f3w w celu uzyskania bardziej zr\u00f3wnowa\u017conego stosunku mi\u0119dzy
\n prac\u0105 a regeneracj\u0105 si\u0142, zar\u00f3wno w trakcie dnia roboczego jak i pomi\u0119dzy dniami
\n roboczymi.<\/p>\n

Zalecenia, jak pracowa\u0107 i odpoczywa\u0107 w ramach program\u00f3w (harmonogram\u00f3w)
\n i rozk\u0142ad\u00f3w jazdy<\/strong><\/em><\/p>\n

Przyk\u0142ad gwarantowanych mo\u017cliwo\u015bci wybrania dni wolnych od pracy<\/strong><\/em><\/p>\n

W firmie autobusowej w Groningen, \u015bredniej wielko\u015bci mie\u015bcie w Holandii, kierowcy
\n autobus\u00f3w nie mogli skorzysta\u0107 ze swoich dni wolnych od pracy, wtedy gdy tego chcieli,
\n z uwagi na du\u017c\u0105 liczb\u0119 kierowc\u00f3w przebywaj\u0105cych na zwolnieniach lekarskich. Pro\u015bby
\n o jeden dzie\u0144 wolny (cz\u0119sto ze wzgl\u0119d\u00f3w rodzinnych) by\u0142y cz\u0119sto oddalane, poniewa\u017c „wymaga\u0142a tego s\u0142u\u017cba”. Tak wi\u0119c wielu kierowc\u00f3w chorowa\u0142o, a ich koledzy pracowali
\n w nadgodzinach. Zar\u00f3wno kierowcy autobus\u00f3w jak i zarz\u0105d zdawali sobie spraw\u0119 z faktu,
\n \u017ce taka sytuacja jest nie tylko niepo\u017c\u0105dana spo\u0142ecznie, ale przynosi r\u00f3wnie\u017c skutki
\n przeciwne do zamierzonych. Im wi\u0119cej kierowc\u00f3w pracowa\u0142o w godzinach nadliczbowych,
\n tym wi\u0119ksze ryzyko, \u017ce kierowcy ci zachoruj\u0105, a wtedy inni b\u0119d\u0105 musieli pracowa\u0107
\n w nadgodzinach itd. W ostateczno\u015bci us\u0142ugi sta\u0142yby si\u0119 niebezpieczne, a spo\u0142ecze\u0144stwo
\n przestawi\u0142oby si\u0119 na inne \u015brodki transportu. Zarz\u0105d firmy, w porozumieniu
\n z przedstawicielami kierowc\u00f3w, podj\u0105\u0142 decyzj\u0119 o zaanga\u017cowaniu pracownik\u00f3w
\n tymczasowych, w celu dania sposobno\u015bci kierowcom do skorzystania z wolnych dni
\n w dogodnych dla nich terminach. Umo\u017cliwi\u0142o to kierowcom wykorzystanie wolnych od
\n pracy dni, skumulowanych wskutek przepracowanych nadgodzin. W wyniku podj\u0119cia tych
\n dzia\u0142a\u0144 absencja chorobowa zmniejszy\u0142a si\u0119 znacznie. Jednak\u017ce po pewnym czasie
\n pracownicy zatrudnieni tymczasowo zostali zwolnieni i sytuacja powoli powr\u00f3ci\u0142a do stanu
\n poprzedniego. <\/p>\n

Przyk\u0142ady plan\u00f3w (harmonogram\u00f3w) zmian i jako\u015b\u0107 okres\u00f3w przerw<\/strong><\/em><\/p>\n

Nieregularne godziny pracy s\u0105 cech\u0105 charakterystyczn\u0105 zawodu kierowcy autobusu.
\n Jednak\u017ce niekt\u00f3re firmy usprawni\u0142y swoje systemy zmianowe, czyni\u0105c „nieregularno\u015b\u0107
\n mniej nieregularn\u0105”. Wiele firm uzyska\u0142o post\u0119p dzi\u0119ki unikaniu zmian podzielonych na
\n kilka cz\u0119\u015bci, poniewa\u017c te zmiany (dni\u00f3wki) stanowi\u0105 g\u0142\u00f3wny czynnik ryzyka dla zdrowia
\n i dobrego samopoczucia. Niekt\u00f3re z tych firm w celu umo\u017cliwienia tych dzia\u0142a\u0144 zatrudni\u0142y
\n kierowc\u00f3w do pracy w niepe\u0142nym wymiarze godzin.<\/p>\n

Inne firmy wprowadzi\u0142y rotacj\u0119 do przodu: wczesna zmiana – dzienna zmiana – p\u00f3\u017ana
\n zmiana. Ta kolejno\u015b\u0107 jest bardziej wskazana ni\u017c rotacja do ty\u0142u, poniewa\u017c wykazuje
\n mniejsze niekorzystne oddzia\u0142ywanie na wa\u017cne funkcje organizmu.<\/p>\n

W wielu firmach u\u015bwiadomiono sobie, \u017ce w warunkach uci\u0105\u017cliwej pracy zar\u00f3wno pod
\n wzgl\u0119dem fizycznym jak i umys\u0142owym, nale\u017cy zagwarantowa\u0107 przerwy i posi\u0142ki. Cz\u0119sto
\n d\u0142uga przerwa (na obiad lub kolacj\u0119) nie jest usytuowana w \u015brodku o\u015bmio- czy
\n dziewi\u0119ciogodzinnej zmiany. Zamiast tego ma ona miejsce po dw\u00f3ch albo sze\u015bciu
\n godzinach (za wcze\u015bnie albo za p\u00f3\u017ano). Poprzez systematyczne pr\u00f3by usytuowania
\n kr\u00f3tkich przerw i d\u0142ugiej przerwy strategicznie w ci\u0105gu ca\u0142ej zmiany, wiele firm d\u0105\u017cy\u0142o do
\n ulepszenia warunk\u00f3w wypoczynku w trakcie pracy. Z uwagi na fakt, \u017ce te okresy przerw stanowi\u0105 niecz\u0119st\u0105 sposobno\u015b\u0107 do wzajemnego spotkania si\u0119 kierowc\u00f3w, w licznych
\n firmach poprawiono r\u00f3wnie\u017c warunki bytowe (lokale, zdrowa \u017cywno\u015b\u0107 itp.). <\/p>\n

2.5. Spo\u0142eczne \u015brodowisko pracy i styl zarz\u0105dzania<\/strong><\/p>\n

Poni\u017cej podano niekt\u00f3re wa\u017cne zalecenia dotycz\u0105ce spo\u0142ecznego \u015brodowiska pracy. Cz\u0119\u015b\u0107
\n z tych zalece\u0144 ju\u017c uwzgl\u0119dniono w r\u00f3\u017cnych firmach, jak to pokazano na przyk\u0142adach
\n przedstawionych w tym rozdziale.<\/p>\n

Przyk\u0142ad pracy zespo\u0142owej i konsultacji pracy<\/strong><\/em><\/p>\n

Kilka firm autobusowych w r\u00f3\u017cnych krajach powa\u017cnie potraktowa\u0142o krytyk\u0119, \u017ce nie
\n s\u0142uchaj\u0105 swoich kierowc\u00f3w i \u017ce nie informuj\u0105 personelu o sprawach dotycz\u0105cych firmy.
\n Niekt\u00f3re firmy okre\u015bli\u0142y to w ten spos\u00f3b: „W przesz\u0142o\u015bci nasi kierowcy byli uwa\u017cani
\n przede wszystkim za czynnik koszt\u00f3w zamiast kapita\u0142u firmy, jej zasob\u00f3w ludzkich.
\n Obecnie dyrektor powinien by\u0107 dost\u0119pny dla swoich kierowc\u00f3w ka\u017cdego dnia i powinien
\n ich informowa\u0107 oraz przekaza\u0107 im opinie, negatywne i pozytywne”. Jednym z najlepszych
\n sposob\u00f3w wydaje si\u0119 podzia\u0142 ca\u0142ego personelu zatrudnionego w charakterze kierowc\u00f3w
\n na sta\u0142e grupy kierowc\u00f3w (od 10 do 20 os\u00f3b), z kt\u00f3rych ka\u017cda posiada swojego
\n kierownika. Ten kierownik, cz\u0119sto by\u0142y kierowca, dzia\u0142a jako \u0142\u0105cznik „z biurem”. System
\n okresowych konsultacji dotycz\u0105cych pracy okaza\u0142 si\u0119 dobrym sposobem na danie
\n kierowcom okazji do przedyskutowania problem\u00f3w, kt\u00f3re napotkaj\u0105 w codziennych
\n dzia\u0142aniach. To wprowadzenie bardziej wspomagaj\u0105cego stylu zarz\u0105dzania, w po\u0142\u0105czeniu
\n z systemem konsultacji na temat warunk\u00f3w w pracy, da\u0142o kierowcom przekonanie, \u017ce ich
\n problemy zwi\u0105zane z prac\u0105 traktowane s\u0105 powa\u017cnie i \u017ce licz\u0105 si\u0119 oni rzeczywi\u015bcie
\n w firmie. Zosta\u0142o r\u00f3wnie\u017c pokazane w licznych firmach, \u017ce wiele problem\u00f3w, kt\u00f3re
\n w przesz\u0142o\u015bci prowadzi\u0142y do powa\u017cnych zadra\u017cnie\u0144, za\u0142atwiono z \u0142atwo\u015bci\u0105. Kierowcy
\n cz\u0119sto mogli dok\u0142adnie powiedzie\u0107, jak te problemy mo\u017cna by rozwi\u0105za\u0107. Zamiast
\n powstania powa\u017cnych czynnik\u00f3w generuj\u0105cych stres, drobne zmiany w rozk\u0142adzie jazdy,
\n systemie zmianowym, przep\u0142ywie informacji w firmie albo w uk\u0142adzie ergonomicznym
\n cz\u0119sto wystarcza\u0142y do rozwi\u0105zania problem\u00f3w. Ponownie poprawiono nie tylko warunki
\n pracy, ale r\u00f3wnie\u017c morale kierowc\u00f3w. <\/p>\n

Przyk\u0142ad indywidualnie dostosowywanych plan\u00f3w roboczych<\/strong><\/em><\/p>\n

Og\u00f3lny stan zdrowia starszych kierowc\u00f3w jest cz\u0119sto gorszy w por\u00f3wnaniu z m\u0142odymi
\n kierowcami. Wci\u0105\u017c istnieje taki zwyczaj, \u017ce \u017c\u0105da si\u0119 tych samych wynik\u00f3w od kierowcy
\n w wieku 30 lat i od kierowcy, kt\u00f3ry osi\u0105gn\u0105\u0142 wiek 58 lat, pomimo \u017ce z licznych bada\u0144
\n wynika, i\u017c w tym zawodzie ma miejsce progresywne pogarszanie si\u0119 stanu zdrowia
\n i dobrego samopoczucia. Niekt\u00f3re firmy autobusowe eksperymentuj\u0105 w zakresie
\n indywidualnie dostosowanych plan\u00f3w pracy. Starsi kierowcy albo tacy, kt\u00f3rzy cierpi\u0105 na
\n powa\u017cne dolegliwo\u015bci zdrowotne, maj\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 pracy na specjalnych liniach. Pozwala
\n si\u0119 im r\u00f3wnie\u017c na wyb\u00f3r zmian (dni\u00f3wek). Ta procedura wydaje si\u0119 bardziej po\u017c\u0105dana.
\n Jednak\u017ce, istnieje tutaj jeden problem: nale\u017cy zachowa\u0107 ostro\u017cno\u015b\u0107 i unikn\u0105\u0107 sytuacji, \u017ce
\n optymalizacja obci\u0105\u017cenia prac\u0105 dla grupy A oznacza gorsze warunki pracy dla grupy B.<\/p>\n

Przyk\u0142ad polityki rehabilitacyjnej i spo\u0142ecznego poradnictwa medycznego<\/strong><\/em><\/p>\n

Z dost\u0119pnych danych wynika, \u017ce absencja chorobowa kierowc\u00f3w autobus\u00f3w jest du\u017ca,
\n cz\u0119sto powodem s\u0105 d\u0142ugookresowe zwolnienia lekarskie. W celu zapobiegania absencji
\n chorobowej i uzyskania bardziej wydajnej organizacji pracy – jak to stwierdzi\u0142 dyrektor
\n du\u017cej firmy autobusowej: „Chorzy kierowcy nie kieruj\u0105, dlatego nie s\u0105 wydajni” – firmy
\n potrzebuj\u0105 aktywnej i realizowanej w odpowiednim czasie polityki rehabilitacyjnej. Szybki
\n oraz uzasadniony pod wzgl\u0119dem medycznym i spo\u0142ecznym powr\u00f3t jest po\u017c\u0105dany. Im
\n d\u0142u\u017cej kierowca jest chory i pozostaje w domu, tym wi\u0119ksze jest prawdopodobie\u0144stwo, \u017ce
\n nie powr\u00f3ci do pracy. Jest wa\u017cne, aby kierowcy nie tracili kontaktu z firm\u0105,
\n w przeciwnym bowiem razie istnieje ryzyko, \u017ce to firma ten kontakt utraci. W\u0142a\u015bciw\u0105
\n drog\u0105, aby temu zapobiec, jest poszukiwanie alternatywnego, zazwyczaj tymczasowego,
\n zatrudnienia w tej samej firmie: na przyk\u0142ad w charakterze portiera, urz\u0119dnika czy
\n pomocy kuchennej. Inn\u0105 mo\u017cliwo\u015bci\u0105 jest zatrudnienie kierowc\u00f3w na specjalnych
\n zmianach (dni\u00f3wki dzienne, specjalne linie), na przyk\u0142ad wtedy, gdy powracaj\u0105 do pracy
\n po przebytej chorobie zwi\u0105zanej z uk\u0142adem mi\u0119\u015bniowo-szkieletowym. Mo\u017cna im r\u00f3wnie\u017c
\n zaoferowa\u0107 indywidualnie dostosowany plan (harmonogram) pracy (np. cztery godziny
\n dziennie). Cz\u0119sto kierowcy powracaj\u0105cy do pracy po okresie d\u0142u\u017cszego zwolnienia
\n lekarskiego nie radz\u0105 sobie z normalnym (du\u017cym) obci\u0105\u017ceniem prac\u0105. Nie oznacza to, \u017ce
\n nie mog\u0105 pracowa\u0107 a\u017c do czasu zupe\u0142nego wyzdrowienia. Cz\u0119sto s\u0105 w pe\u0142ni zdolni do
\n wykonywania mniej obci\u0105\u017caj\u0105cych zada\u0144. Post\u0119puj\u0105c w ten spos\u00f3b, obni\u017ca si\u0119 pr\u00f3g
\n ponownego rozpocz\u0119cia pracy. Zastosowanie tej zasady wymaga od firmy aktywnego
\n poszukiwania czasowo zatrudnionych kierowc\u00f3w i innego personelu. R\u00f3\u017cne firmy ju\u017c
\n rezerwuj\u0105 specjalne stanowiska dla kierowc\u00f3w z dolegliwo\u015bciami zdrowotnymi.<\/p>\n

Przyk\u0142ad zapobiegania gro\u017abom i przemocy<\/strong><\/em><\/p>\n

W celu podj\u0119cia dzia\u0142a\u0144 prewencyjnych przeciwko agresji i przemocy, du\u017ce miejskie firmy
\n autobusowe wprowadzi\u0142y specjalny program, \u0142\u0105cz\u0105cy prewencj\u0119 pierwszorz\u0119dn\u0105,
\n drugorz\u0119dn\u0105 i trzeciorz\u0119dn\u0105.<\/p>\n